ترجمه متعالی
23 بازدید
موضوع: علوم قرآنی
مصاحبه کننده : روزنامه ایران. زهره سعیدی
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : روزنامه ایران
تاریخ نشر : Jul 19 2012 12:00AM
تعداد شرکت کننده : 0



ترجمه متعالي
گزارش از استانداردهاي ترجمه قرآن

نويسنده: زهره سعيدي

مفهوم ترجمه به معناي بازگرداني پيام نوشتاري يا گفتاري از زباني به زبان ديگر است. يكي از مهمترين ترجمه هايي كه از قديم روي آثار مكتوب صورت مي گرفته، ترجمه قرآن كريم، كتاب آسماني مسلمانان است. در هر دوره اي عده اي از مترجمان به ترجمه قرآن مي پرداختند، با وجود رشد و فراگيري ترجمه قرآن پس از دوران انقلاب اسلامي ايران باز هم شاهد ترجمه هايي هستيم كه بدون كارشناسي و نظارت دقيق صورت مي گيرد. براساس آراي برخي از كارشناسان و صاحبنظران عرصه ترجمه و تفسير قرآن كريم صِرف آشنايي با زبان عربي و زبان مقصد و روي آوردن به ترجمه، مشكلات زيادي ايجاد مي كند. اين روزها شاهد انتشار ترجمه هايي از كتب ديني و آسماني بدون مميزي صحيح هستيم. در اين گزارش برخي از نكات در رعايت استانداردهاي مناسب يك ترجمه قرآني و راهكارهاي تربيت مترجمان زبده تشريح مي شود.
    
    ترجمه قرآن به منظور انس با محتوا صورت مي گيرد
    در تاريخچه ترجمه هاي قرآني بايد بيان كرد كه ترجمه ها در هر دوره اي براساس وضعيت مردم و زبان سخن گفتن آنها صورت مي گرفتند، به طوري كه صد سال پيش مردم به سبك خاصي از زبان براي نمونه زبان بوستان سعدي سخن مي گفتند و بر همان اساس نيز مترجمان آثار را ترجمه مي كردند، براي نمونه در ترجمه ها و تفاسير قرآني شيخ ابوالفتوح رازي مي توان سبك قديمي ترجمه را مشاهده كرد. آثار قديمي اكنون تنها منابع تاريخي و ارزشمند محسوب مي شوند اما براي عموم قابل خواندن نيستند، بنابراين ترجمه ها بايد به زبان روز صورت گيرند. در اين باره حجت الاسلام علي اكبر ميرزايي، مترجم و مفسر قرآن و كتب ديني و استاد حوزه و دانشگاه درباره ضرورت ترجمه قرآن كريم به ديگر زبان ها توضيح مي دهد؛ افراد با قوميت ها و زبان هاي مختلف با محتواي قرآن انس مي گيرند، ترجمه نيز براي انس بهتر با محتوا و خواندن متن آن چيزي كه خداوند نازل كرده، صورت مي گيرد. بنابراين ترجمه قرآن به منظور انس با محتوا و عمق قرآن است.
    
    استانداردهاي ترجمه هاي قرآن كريم
    در زمينه روش مناسب براي ترجمه قرآن كريم بسياري از صاحبنظران اعتقاد دارند همان طوركه در كتاب هاي عادي زبان فارسي، عربي و انگليسي اصل بر امانتداري گذاشته مي شود، بايد ترجمه قرآن نيز به كساني سپرده شود كه نسبت به محتواي زبان عربي آشنايي عميق داشته باشند. حجت الاسلام ميرزايي منظور از اين آشنايي با زبان عربي را اين مطلب مي داند كه فرد مترجم بايد لغت شناس خوبي باشد اما علاوه بر لغت شناسي، مترجم بايد بر ادبيات، دستور زبان و اصطلاحات نيز تسلط داشته باشد. براي نمونه از ترجمه هاي موجود مي توان به ترجمه استاد الهي قمشه اي اشاره كرد كه البته در زمان خود مقبول بوده اما در اين ترجمه تنها به لغت شناسي اكتفا شده و دستورالعمل ادبيات فارسي رعايت نشده، بنابراين با مطالعه اين ترجمه، معرفت كمتري نسبت به قرآن كسب مي شود.
     همچنين حجت الاسلام علي فتحي، مدرس حوزه و دانشگاه و مترجم قرآن كريم درباره استانداردهاي لازم ترجمه قرآن توضيح مي دهد: ترجمه مطلوب ترجمه اي است كه هدف قرآن كريم را با رعايت تمام ويژگي ها از آيات به زبان ديگر درآورد، چنين فرايندي فعاليتي بسيار دشوار و نيازمند تخصص است چرا كه ترجمه قرآن كريم بايد متعالي باشد و تعادل در انجام آن در سه زمينه سطح، سبك و ساختار بايد رعايت شود. در اين راستا ساختار زبان عربي بايد به درستي شناخته، معادل لغات پيدا شود و ترجمه براساس مراد خداوند از آيات به زبان ديگر با رعايت تمام ويژگي ها صورت گيرد. نخستين شرط لازم براي ترجمه تسلط كافي و لازم به زبان قرآن يعني زبان عربي است به اين معني كه شيوه زباني و بياني قرآن براساس اعجاز، استعاره، مجاز، تشبيه و ... در آن با تسلط صورت گيرد و دوم تسلط كامل به زبان مقصد از فارسي، انگليسي و... است. بنابراين كساني هم كه ساختارها و اصطلاحات زبان مقصد را بشناسند در ترجمه موفق اند. نكته سوم تسلط علمي به موضوع مورد ترجمه است. كسي كه تخصصي در زمينه علوم قرآني ندارد نبايد به ترجمه قرآن روي آورد. يك مترجم خوب قرآني بايد مفسر خوبي باشد و ترجمه بدون تفسير امكانپذير نيست. عده اي معتقدند كه ترجمه با تفسير متفاوت است، در تفاوت آنها شكي نيست اما كسي كه علم تفسير (فهم مراد آيات قرآن) را ندارد، نمي تواند پيام قرآن را به مخاطب انتقال دهد. بسياري از آسيب هاي موجود در زمينه ترجمه به ندانستن فن تفسير مربوط است. نكته مهم درباره قرآن كريم رعايت امانت و وفاداري به متن است، در اين بخش نبايد مترجم ترجمه به راي كند بلكه بايد مراد قرآن را منتقل كند و در نهايت رعايت نثر معيار با توجه به اينكه ترجمه قرآن كريم بايد از نثر كوچه بازاري فاصله داشته باشد، مهم است. براي نمونه ترجمه غلامعلي حداد عادل از قرآن كريم به نثر معيار نزديك است اما آنجا نيز باز ملاحظه مي كنيم كه برخي مواقع مترجم از نثر معيار خارج شده است.
     برخي اعتقاد دارند كه يك ترجمه خوب قرآني داراي دو نقش ظاهري و باطني است، نقش ظاهري بدين معنا است كه آحاد مردم غيرعرب به سمت قرآن كريم سوق پيدا مي كنند. براي نمونه مرحوم سيد جعفر شهيدي ترجمه اي از نهج البلاغه ارائه داده كه با همان كيفيت نگارش حضرت علي به زبان عربي صورت گرفته و اين ترجمه يك گنجينه در زبان فارسي محسوب مي شود.
     بنابراين ترجمه قرآن هرچه دقيق تر صورت گيرد، نقش آن در جامعه پررنگ تر مي شود. نقش دوم نيز معنويت است كه باعث مي شود انسان با اخلاق اسلامي و يك دوره دستورالعمل ديني آشنا شود.
     حجت الاسلام ميرزايي در تشريح انواع موجود ترجمه مي گويد: چند نوع ترجمه از قرآن كريم موجود است، نخست ترجمه تحت اللفظي كه با توجه به جملات قرآني، ترجمه به زبان فارسي صورت مي گيرد و اين ترجمه كيفيت مناسبي ندارد، نظير ترجمه استاد الهي قمشه اي، ترجمه دوم توضيحي است كه علاوه بر ترجمه به صورت تحت اللفظي، بخش هاي مبهم نيز با ظرافت خاص توضيح داده مي شود، نظير ترجمه آيت الله مكارم شيرازي از قرآن كريم، سوم ترجمه تفسيري كه بحث اشارات و مسائل شان و نزول قرآن نيز مشخص مي شود و درنهايت ترجمه هاي محتوايي اند كه همان ترجمه تحت اللفظي اما فاعل، مفعول، متمم، تميز و... جابه جا شده اند.
     بنابراين ترجمه آيت الله مكارم شيرازي به عنوان فردي زبان شناس و فقيه براي خواندن بسيار مناسب و سپس ترجمه استاد فولادوند شاخص هاي يك ترجمه استاندارد را داراست.حجت الاسلام فتحي نيز در تقسيم بندي خود از ترجمه هاي قرآن توضيح مي دهد: با تمام مشكلاتي كه امروزه در زمينه ترجمه قرآن وجود دارد، مي توان نمونه هاي موجود را در سه سطح بررسي كرد. نخست ترجمه هايي كه امروزه متوسط هستند و در پنجاه سال اخير كار شده نظير ترجمه استاد الهي قمشه اي، ترجمه هاي خوب چنين ترجمه خانم صفارزاده كه تقريباً محتوا را در نظر مي گيرد و در عين حال آزاد است و ترجمه هاي عالي كه مراد آيات را بدون كم و كاست مي رسانند و به متن وفاداراند نظير ترجمه دكتر گرمارودي و آيت الله مكارم شيرازي از قرآن كريم. در نهايت مهمترين نكته در يك ترجمه خوب اين است كه ترجمه بايد در شان قرآن كريم و درخور آن باشد، ما متن هاي ادبي بسيار زيبايي داريم اما سطح زباني قرآن بي نظير است و تا حد امكان بايد بتوان ترجمه را درخور انجام داد بنابراين ترجمه استاد گرمارودي بيشتر براي تحصيلكرده ها مناسب است و ترجمه استاد فولادوند نيز نثر ادبي زيبايي دارد اما اين روزها ترجمه جديدي از غلامعلي حدادعادل به بازار آمده كه مقام معظم رهبري نيز در ارزيابي خود از اين ترجمه آن را مناسب خواندند.
    
     آسيب شناسي ترجمه هاي قرآني
    در بررسي آسيب هاي موجود در ترجمه هاي قرآني هر يك از صاحبنظران راي خاصي دارند براي نمونه حجت الاسلام ميرزايي معتقد است كه بايد به سمت آموزش مترجمان حركت كرد چرا كه در زمينه پرورش مترجم ضعيف عمل شده است. در حال حاضر دانشگاه ها رشته مخصوص ترجمه دارند براي نمونه مترجم زبان انگليسي اما مترجم زبان عربي وجود ندارد، تنها رشته ادبيات عرب تدريس مي شود كه آن هم خروجي متفاوتي دارد. حوزه ها نيز در زمينه پرورش مترجم مي توانند موثر باشند. استفاده از نيروي متبحر حوزه كه داراي اجتهاد است و بسياري از كتاب هاي معتبر عربي را مطالعه مي كند، بسيار راهگشاست اما حوزه ها نيز با كمبود نيروي انساني مواجهند. در نهايت مي توان گفت كه قرآن كريم مهجور مانده و اين مهجوريت به معناي مهجور بودن خود قرآن نيست بلكه محتوا در پياده شدن و سهم داشتن در زندگي مهجور است. تدبر در قرآن اين است كه قرآن در زندگي ما سهم داشته باشد اما امروزه مشاهده مي كنيم كه قرآن كمرنگ شده و بايد اين آموزش كه علاوه بر جسم، روح نيز نيازمند تغذيه است به افراد داده شود. در ادامه حجت الاسلام فتحي نيز بيان مي دارد ترجمه هاي قرآن اين روزها مميزي لازم نمي شود و بسياري افراد كه به ترجمه روي مي آورند آشنايي با فن ترجمه و استانداردهاي آن ندارند بنابراين اين امر باعث شده تا ترجمه هاي ضعيف قرآني وارد بازار شود، البته رشد مناسبي پس از انقلاب در اين زمينه صورت گرفته و نمي توان از آن غافل شد. آسيب ديگر در زمينه تاسي و تاثر از زبان مبدا است. با توجه به اينكه ما ساختارهاي دشوار زبان عربي را نمي شناسيم و معادل هاي آن را نمي دانيم قادر به تلويزيون ترجمه مناسب نخواهيم بود. برخي فكر مي كنند ترجمه نياز به آموزش ندارد اما بايد گفت ترجمه نيز نظير ساير علوم يك فن و هنر است و بدون داشتن اصول صحيح صورت نمي گيرد، بايد اصول ترجمه قرآن را فرا گرفت. علاوه بر اين طبقه بندي، در زمينه مخاطبان ترجمه قرآن نيز در كشور صورت نگرفته است. ما احتياج داريم كه ترجمه هايي فراخور كودكان و نوجوانان در بازار داشته باشيم. ماه مبارك رمضان بهترين فرصت است كه بچه ها با قرآن انس بگيرند بنابراين ترجمه ها بايد براي مخاطبان سبك شوند. در دوره اي مصطفي رحماندوست جزء سي ام قرآن را براي بچه ها سبك كرده بود كه اين نياز به بسط و گسترش دارد همچنين نياز است كه ترجمه براي غير تحصيلكرده ها يا ساير اعضاي جامعه متفاوت باشد. علاوه بر اين بسياري از مترجمان در ترجمه قرآن به سراغ منابع اصلي نمي روند و به ترجمه هاي موجود اكتفا مي كنند. براي تربيت مترجم قرآني حتماً بايد كار ويژه صورت گيرد چرا كه اين خلادر جامعه احساس مي شود ما مركز ترجمه قرآن به زبان هاي ديگر داريم اما ترجمه هاي موجود در آن كفايت نمي كند، همچنين خلاآموزش ترجمه قرآن به صورت رشته جداگانه احساس مي شود و در اين زمينه تنها دو واحد براي دانشجويان كارشناسي ارشد در برخي بخش هاي حوزه و دانشگاه ارائه مي شود كه كفايت نمي كند. 
    
        
     
 روزنامه ايران، شماره 5130 به تاريخ 29/4/91، صفحه 16 (ترجمه قرآني)


آدرس اینترنتی